WIELCY KRESOWIACY - ADAM JERZY CZARTORYSKI

Jedna z najważniejszych postaci polskiej historii XIX wieku. Był politykiem, dyplomatą, mecenasem nauki i kultury, ale przede wszystkim człowiekiem głęboko wierzącym w to, że naród może przetrwać nawet bez własnego państwa, jeśli zachowa język, pamięć i wychowanie młodego pokolenia. Choć ostatnie lata spędził z dala od ojczyzny, jego myśli często wracały ku ziemiom dawnej Rzeczypospolitej – szczególnie ku Litwie i Kresom Wschodnim, gdzie pozostawił trwały ślad jako opiekun polskiej oświaty.

Adam Jerzy Czartoryski urodził się 14 stycznia 1770 roku w Warszawie jako syn księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego – generała ziem podolskich, pisarza i działacza politycznego, oraz Izabeli z Flemingów Czartoryskiej – jednej z najwybitniejszych kobiet epoki stanisławowskiej, mecenasów kultury i twórczyni słynnych ogrodów w Puławach, nazywanych „polskimi Atenami”. Dorastał w niezwykłej atmosferze rodzinnego domu, gdzie spotykali się uczeni, artyści i ludzie związani z życiem publicznym. Puławy, należące do Czartoryskich, były wówczas jednym z najważniejszych ośrodków polskiej kultury. To właśnie tam młody Adam Jerzy uczył się miłości do historii, literatury i tradycji Rzeczypospolitej. Pierwsze nauki pobierał pod kierunkiem znakomitych nauczycieli domowych. Otrzymał staranne, wszechstronne wykształcenie obejmujące języki obce, historię, literaturę, filozofię oraz nauki polityczne. Jako młodzieniec wraz z bratem Konstantym został wysłany w podróż edukacyjną po Europie, która miała przygotować go do przyszłej działalności publicznej.

Podczas pobytu za granicą poznał kulturę Anglii, Szkocji, Francji i Niemiec. Obserwował tam funkcjonowanie europejskich państw, systemy edukacji oraz życie polityczne Zachodu. Zdobyte doświadczenia ukształtowały jego poglądy i przekonanie, że siłą narodu jest nie tylko armia i polityka, ale przede wszystkim oświata i wychowanie obywateli.

Życie Adama Jerzego przypadło na dramatyczny czas w dziejach Polski. Był świadkiem kolejnych rozbiorów i upadku państwa polskiego w 1795 roku. Wychowany w tradycji dawnej Rzeczypospolitej nie pogodził się z utratą ojczyzny i przez całe życie szukał sposobu na jej odrodzenie.

Po III rozbiorze Polski znalazł się w Rosji, gdzie poznał wielkiego księcia Aleksandra, przyszłego cara Aleksandra I. Ta znajomość otworzyła przed nim drogę do wielkiej polityki.

Z czasem Czartoryski został jednym z najbliższych doradców cara, a w latach 1804–1806 pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych Imperium Rosyjskiego. Początkowo wierzył, że dzięki współpracy z Rosją uda się odzyskać dla Polaków choć część utraconych praw.

Ciekawostką jest to, że książę Adam Jerzy Czartoryski był jednym z nielicznych Polaków, którzy osiągnęli tak wysoką pozycję na dworze rosyjskim, a jednocześnie nigdy nie przestali myśleć o odbudowie polskiej państwowości.

Najpiękniejszym rozdziałem jego działalności była troska o rozwój oświaty na Litwie i ziemiach kresowych. W latach 1803–1824 pełnił funkcję kuratora Wileńskiego Okręgu Naukowego. Z ogromnym zaangażowaniem rozwijał szkolnictwo, wspierał nauczycieli i troszczył się o poziom nauczania. Szczególną opieką otaczał Uniwersytet Wileński, który w tym czasie przeżywał okres wielkiego rozkwitu. To właśnie w Wilnie, w atmosferze wolnej myśli i patriotycznego wychowania, dojrzewało pokolenie polskich romantyków. Studiowali tam między innymi Adam Mickiewicz, Tomasz Zan i Jan Czeczot.Czartoryski wierzył, że nawet jeśli Polska utraciła państwo, można ocalić naród poprzez szkołę, książkę i wychowanie młodzieży.

Po upadku powstania listopadowego w 1831 roku książę udał się na emigrację do Francji. W Paryżu stał się przywódcą polskiego obozu politycznego skupionego wokół Hotelu Lambert.

Jego paryska siedziba stała się miejscem spotkań polskich emigrantów, artystów i polityków. Czartoryski prowadził działalność dyplomatyczną, przekonując europejskie dwory, że sprawa niepodległości Polski nadal istnieje.

Adam Jerzy Czartoryski zmarł 15 lipca 1861 roku w Montfermeil pod Paryżem, przeżywszy 91 lat. Nie doczekał wolnej Polski, ale całe swoje życie poświęcił jej sprawie.

Pozostał w pamięci jako polityk, dyplomata i człowiek kultury, ale dla Kresów przede wszystkim jako opiekun polskiej oświaty, który rozumiał, że największym skarbem narodu są wykształcone i świadome pokolenia.

Zdjęcia:

- Adam Jerzy Czartoryski na fotografii Nadara, domena publiczna. Żródło: commons.wikimedia.org

- Józef Oleszkiewicz, Portret Adama Jerzego Czartoryskiego z 1810 roku, domena publiczna. Żródło: commons.wikimedia.org

- Jan Piotr Norblin, Portret Adama Jerzego Czartoryskiego z 1829 roku ze zbiorów Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej, domena publiczna. Żródło: commons.wikimedia.org